Шахмай авылы 1918-1920 елларда

1918 елда Шахмай авыл советы сайлана, беренче рәисе Билалов Сәйфетдин була. Гражданнар сугышы елларында Кызыл Армия сафларына чакырылган берничә кешенең фамилияләре билгеле: Илалов Гайфулла, Нуретдинов Сибгат, Сабирҗанов Мирза, Гыйрфанов Вилдан, Ганиев Шагвәли, Исхаков Әсәдулла, Баһаутдинов Гыйльметдин һ. б.  
Кызыллар һәм аклар арасындагы сугышта авыл халкы зур югалтулар кичерә: бу елларда безнең авыллар аша берничә тапкыр кораллы Чехия һәм мадьяр(Венгрия) ак отрядлары, шулай ук Кызыл Армия частьләре уза. Өлкән буын кешеләре Шахмай авылында кораллы бәрелешләр булганын хәтерли. Бу куркыныч елларда корбаннар да аз булмый. Шахмай авылының бердәнбер комсомолы Мифтахов Гыйльметдин Кызыл Яр буенда, мадьярлар өйләрне яндырганда, атып үтерелә. Кемдер атып үтерелә, ә бер малайны мылтыкны яшергән өчен атып үтерәләр. Нури Хөсәенов йортын яндырып, аны гаиләсе белән бергә үтерәләр. Бүгенге көндә Мәдәният йорты каршында бу авыр вакытта һәлак булган 8 кешенең каберлеге бар.  
1919 елның гыйнварында продразверстка кертелә, аның нигезендә дәүләт артып калган крестьян икмәген (еш кына соңгы ашлыкка кадәр) бушлай чыгара башлый. Моның өчен авылга азык-төлек отрядлары җибәрелә. Халыкның сабырлыгы бетә.  1919 елның кышында Уфа, Яңа Чишмә ягыннан авылга чана, ау мылтыгы белән коралланган кешеләр керә, алар коммунистларны, комсомоллар, укытучыларны эзәрлекли. Аларны Гайнулла бай җитәкчелегендә Шахмай, Чертуш, Чаллы Башы крестьяннары озатып йөри.  Аннары кораллы төркем Чистайга юнәлә. Каргалыга барып җитеп, хәрби комиссар Балакинны үтерәләр,тәртипсезлекләр башлана.  Тик Казаннан җибәрелгән Кызыл Армия частьләре килеп җиткәч, халыкны чигенергә мәҗбүр итәләр.  Дошманнар сугыш кырыннан качып киткәч, кызылармиячеләр (алар арасында мадьярлар күбрәк булган), кан исеннән тынычлана алмый, Чертуш авылына керәләр. Бу авылда 37 гаепсез кеше атып үтерелә (безнең газетада бу хакта җентекләп 2009 елның 8 февралендә язылган иде). Крестьяннар восстаниесе бастырыла.
1921 елда башланган ачлык та авылны читләтеп узмый.  Продразверстка кертелү белән бөтен икмәкне диярлек алу сәбәпле, 1921 елның язында чәчүгә орлык җитми, өстәвенә, корылык та була, кешеләр дә, хайваннар да күпләп үлә.  Кайбер кешеләр гаиләләре белән чит илгә киткәннәр. Корылыктан соң саранча баса. Алдагы елларда тормыш зур авырлык белән булса да җайга салына башлаган: атлар саны, әйтик, 35 тән 419 башка кадәр арткан.
(Дәвамы бар.)