Билгесезлектән кайтты

Черемухово Бистәсеннән Софоновлар гаиләсе тумышлары белән Яңа Чишмәдән булган 62 кешенең фамилияләре язылган «Герой батырлыгын гаиләгә кайтару» исемлегендә үзләренең бабасын таныды. Исемлекне без 17 апрель (башы) һәм 24 апрель (ахыры) саннарында бастырган идек.

Исегезгә төшерәбез, редакциягә бу исемлекне «Хәрби Дан клубы» ассоциациясе рәисе Михаил Черепанов апрель ахырында җибәрде. «Герой батырлыгын гаиләгә кайтару» проекты кысаларында эзләүчеләр Бөек Ватан сугышы вакытында бу солдатларның һәлак булу урынын, датасын һәм шартларын ачыклаганнар. Сугыш башланганнан соң 85 ел узса да, алар барысы да хәбәрсез югалган дип саналган.

1909 елгы Александр Леонтьевич Софонов та сугыштан кайтмаган дип исәпләнә. Редакциягә аның оныгы Петр Александрович Софонов килде. Ул хәбәр иткәнчә, гаиләдә бабасы язмышы турында белмәгәннәр, оныгы аны берничә тапкыр «Халык хәтере» сайтында һәм Оборона министрлыгы архивына мөрәҗәгать итеп ачыкларга тырышкан, ләкин таба алмаган.

Публикациядән соң Петр Александрович Михаил Черепановка шалтыраткан, һәм тегесе аңа мәгълүмат җибәргән. Александр Леонтьевич 48 нче армия составында сугышкан һәм яраларыннан 1162 нче кыр госпиталенең хирургия бүлегендә үлгән. Воронеж өлкәсенең Панино бистәсендә җирләнгән (РФ ЦАМО опись № 944521).

Туганнары шалтыратып, бабалары турында тулырак сөйләделәр.

— Александр Леонтьевич 1909 елның 4 ноябрендә Черемухово Бистәсе авылында туа. Фронтка чакырылганчы шунда ук хатыны Феодосия Афанасьевна белән яши, — дип сөйләде Петр Александровичның хатыны Галина. — Аларның өч баласы була: Василий, Раиса һәм Зоя. Сугышка киткәндә, хатыны дүртенче балага йөкле була. Соңгысын Александр Леонтьевич инде күрми һәм хәтта 1942 елның 8 гыйнварында үзенең улы тууын да белми кала. Бу вакытта гаилә аның хәбәрсез югалганлыгы турында хәбәр ала. Яңа туган балага әтисе хөрмәтенә Саша дип исем кушалар.

Һәм нәкъ менә аңа әтисе нәселен — Софоновлар ирләр линиясе буенча дәвам итәргә туры килгән, чөнки Василий 1948 елда менингиттан үлгән. Раиса белән Зоя кияүгә чыкканнан соң бишәр бала тапканнар. Александр Леонтьевичның барлыгы 11 оныгы булган.

Софоновлар тармагы оныкчыклары тугач тагын да ишәя: Александрның бердәнбер улы Петрның дүрт улы һәм бер кызы туа. Кызларыннан башка барысы да кече ватанында яши.

— Безнең барлык туганнарыбыз да, әгәр Петрның кызлары гына туган булса, Софоновлар нәселе аңарда тукталыр иде, дип әйтәләр иде. Ләкин Ходай аңа уллар бүләк итте, — ди Галина.

Александр Леонтьевич шулай ук Ребровлар, Савельевларның (кызлары тармаклары) һәм Черемуховодагы башка гаиләләренең бабалары булып тора, анда да аның исемен хөрмәт итәләр.

Феодосия Афанасьевна гомер буе кече улы гаиләсендә яши. Галина сүзләренчә, ирен еш искә ала, кайгыра, ләкин аның исән булуы мөмкинлегенә ышана.

«Хәбәрсез югалган — үлгән дигәнне аңлатмый, — дип кабатлый ул. — Өмет кала. Бәлки, хәзер кайдадыр аның да башка гаиләсе яшидер. Яраланганнан соң хәтерен югалтырга мөмкин иде, мондый очраклар да булды».

Олы яшьтә дә шул өмет белән дөньядан китә — үзен тол санамый. Хәзер инде ике кызы да юк, кече улы да моннан дүрт ел элек үлгән.
Хәзер Александр Леонтьевичның ыру агачы куе булып үскән.

59 яшьлек Петр хәтта хәзер ничә оныгы һәм оныкчыгы барлыгын әйтергә дә кыенсынды: «Барысын да санарга вакыт кирәк. Ләкин илледән артык». Аның үзенең генә дә өч оныгы һәм ике оныкчыгы бар. Софоновлар нәселен дәвам итәр кеше бар. Бистәдә оныклары, оныкчыклары бик күп, Мәскәү өлкәсендә, Башкортстанда, Яңа Чишмәдә, Алабугада яшиләр. Бөек Ватан сугышы каһарманы батырлыгы менә шунда ук ничә гаиләгә әйләнеп кайтты!

Александр Леонтьевич каберенә барырга теләк бармы дигән сорауга Галина җавап бирде: 

— Әлбәттә, бар, ләкин, бәлки, без түгел, оныкларыбыз яки оныкчыкларыбыз аның вафат булган урынына барырлар. Менә хәзер әти, Александр Александрович, исән булса, бик шәп булыр иде. Ләкин Алла кушса, безнең зур гаиләдән берәрсе анда барыр дип өметләнәбез.
Софоновлар тармагы буенча иң өлкән оныкчык — 4 класс укучысы Юрий һәр Җиңү көнендә авыл митингына үзенең бабасының портреты белән бара — буыннар элемтәсе әнә шулай саклана.

— Безнең иң кечкенә оныкларыбыз, әлбәттә, без аларга Александр Леонтьевич турында әйткәнебезне әлегә аңламадылар. Оныгым: «Әби, безнең тагын бер бабай үлгәнме?», — дип сорады. Мин аңа, бу сезнең бабаңның бабасы, хәрби формада фотографиядә һәм ул безнең зиратта түгел, ә еракта җирләнгән, дип аңлаттым. Без бит аларны зиратка алып барабыз, бабайлар, әбиләр кайда ятканын күрсәтәбез.

Гаилә билгесезлектә 85 ел, 2026 елның апреленә кадәр яшәгән. Сугышны кичергән буын киткән инде... Шулай да дистә еллар узгач оныклары Һәм оныкчыклары гаилә героеның язмышын белүе бик хуп.

Һәм, әлбәттә, алар барысы да Ватанны саклаучы бабаларының исеме билгесезлектән кире кайтарылуына шатланалар. Эзләүчеләргә — Михаил Черепановка һәм аның шундый мөһим һәм кирәкле эш башкаручы фикердәшләренә зур рәхмәт.