Айрат Хәмәтвәлиев: «Милли берләшмәләр – кешеләр арасындагы күперләр алар»

2026 ел Россиядә халыклар бердәмлеге елы дип игълан ителде. Ни өчен бу тема нәкъ менә хәзер мөһим һәм Яңа Чишмәдә төрле милләтләр арасында тынычлыкны ничек саклыйлар? Бу хакта без Бөтендөнья татар конгрессының район бүлекчәсе рәисе Айрат Хәмәтвәлиев белән сөйләштек.

- Айрат Минвәлиевич, ни өчен бүген бердәмлек темасы беренче планга чыга?

- Беләсезме, президент Владимир Путин туры эфирда бик төгәл әйтте: «Безне Россия Федерациясенең барлык халыкларының уртак традицион кыйммәтләре берләштерә». СВО һәм катлаулы халыкара вәзгыять шартларында бу аеруча актуаль яңгырый.

Милли-мәдәни берләшмәләр бүген бик мөһим миссияне үтиләр. Без традицияләрне һәм телләрне саклап кына калмыйбыз. Без кешеләр арасында күперләр төзибез. Фестивальләр, күргәзмәләр, белем бирү программалары — болар барысы да бер максатка эшли: кешеләр бер-берсен аңласын һәм хөрмәт итсен. Кеше күршесенең мәдәниятен белсә, аңа дошман булу катлаулырак. Халыклар бердәмлеге бер-береңнең гореф-гадәтләрен хөрмәт итүдән башлана.

- Безнең районда төрле халык вәкилләре яши. Үзара бәйләнеш ничек бара?

- Без күптән бер гади нәрсәне аңладык: бердәмлек хезмәттәшлектән башка мөмкин түгел. Шуңа күрә безнең барлык бәйрәмнәр бар кеше өчен дә ачык.

Сабантуй, Май чабу, халык күңел ачулары – календарьдагы даталар гына түгел. Бу мәдәниятләр арасындагы тере күперләр. Сабантуйга килсәгез – татар гореф-гадәтләрен күрерсез. Масленицага килсәгез – рус коймагын татып карарсыз.

Сүз уңаеннан, бездә грантка әзерләгән кызыклы проект бар. Узган ел җиңү мөмкин булмады, әмма идеясе калды. Быел аны җирле актив ярдәме белән гамәлгә ашырачакбыз.

-  Елның төп бурычларының берсе – традицияләрне һәм телне яшь буынга тапшыру. Районда татар яшьләре белән эш ничек бара? Сезнеңчә, бүген нәрсә отышлырак: лекцияләр һәм дәресләрме, әллә заманча форматлармы?

- Лекцияләр белән генә ерак китеп булмас. Комплекслы якын килү кирәк. Традицион алымнар –мәктәпләрдә, балалар бакчаларында, китапханәләрдә, мәчетләрдә дәресләр. Мәсәлән, 25 мартта бездә Тукайның 140 еллыгына һәм Җәлилнең 120 еллыгына Татар әдәбияты көне узачак. Язучылар, шагыйрьләр белән очрашулар булачак – мондый аралашу форматы шулай ук бик мөһим.

Районда «Ак калфак» татар җәмгыяте эшләп килә, аның төп максаты – милли мәдәниятне һәм гореф-гадәтләрне саклап калу һәм үстерү, татар гаиләсенең иң яхшы сыйфатларын пропагандалау. Оешманың барлык татар авылларында филиаллары бар. Җәмгыять белән Чаллы Башы мәдәният йорты директоры Илсөяр Дәүләтшина җитәкчелек итә.  Алар милли үзенчәлекләрне саклау, йолалар, традицияләрне, җырлар, шигырьләрне һәм биюләрне буыннан-буынга тапшыру, үсеп килүче һәм киләчәк буыннарның рухи мәдәниятен формалаштыру өчен шартлар тудыру буенча эшчәнлек алып баралар. Районда яшәүче башка милләт кешеләрен татар халкының гореф-гадәтләре белән таныштыралар. Һәм без мәдәниятебезгә карата кызыксыну артуына чиксез шатбыз.

Ләкин! Хәзерге яшьләр башка форматларны ярата. Монда да Шахмай авыл җирлеге мәдәният йортлары хезмәткәрләренә афәрин. Алар этно-кичәләр, квизлар, квестлар үткәрәләр – бу чыннан да балаларга якын әйбер.

Бер генә мисал – Чертуш авылындагы «Хатирә» фольклор төркеме.  Алар мәктәпләргә «Фольклор калейдоскоп» интерактив программасы белән киләләр. Бу күңелсез лекция түгел, ә җанлы гамәл. Балалар биредә турыдан-туры җәлеп ителә, уйный, җырлый — һәм шул рәвешле  мәдәниятне сеңдерә.

Тагын бер кызыклы проект — Зирекле лицеенда татар телендә балалар телевидениесе. Балалар туган телләрендә контент ясыйлар! Яисә мәгариф бүлеге тарафыннан тәкъдим ителгән Ләйсән Нурхәммәтова җитәкчелегендәге «Дуслык күпере» проекты: төрле авыллардан укучылар очраша, милли уеннар уйный, ярыша.

Яшьләр бүген безнең горурлыгыбыз. Аларның берсе – Шахмай мәктәбенең 11 нче сыйныф укучысы Фирүзә Ибраһимова, ул бик күп конференцияләрдә, олимпиадалар, конкурсларда җиңү яулап килә. Әмма андый йолдызлар үзләре тумый – алар артында остазлар тора. Фирүзә очрагында ул – Кадрия Кыям кызы Гыйльманова, иң яхшы туган тел укытучыларының берсе. Дөресен генә әйткәндә, безнең районда барлык туган тел укытучылары белән горурланырга була. Алар барысы да бик актив, талантлы һәм телебез, мәдәниятебез һәм гореф-гадәтләребезне саклауга зур өлеш кертәләр.

 Тел һәм гореф-гадәтләр яшьләр белән (хәтта үзеңнекенә өйрәткәндә дә) аның телендә сөйләшсәң сакланачак.

- Бердәмлек елы - бәйрәмнәр генә түгел, киләчәккә юнәлдерелгән эш тә ул. Нинди бурычлар куясыз?

- Ноябрьдә без бүлекчә активын яңадан сайладык. Анда хакимият, мәгариф, мәдәният, дин, массакүләм мәгълүмат чаралары вәкилләре, яшьләр, язучылар керде. Һәркем үз юнәлеше буенча эшли.

Быел безнең төп бурыч – алар арасында хезмәттәшлекне җайга салу. Проектларга ярдәм итәргә, күрше районнар белән тәҗрибә уртаклашуны оештырырга кирәк.

Бик мөһим момент -  буыннар бәйләнеше.  Өлкәннәрнең яшьләр белән ешрак аралашуы мөһим. Тәҗрибә формаль рәвештә түгел, ә тере килеш тапшырылсын иде.

Һәм әлбәттә, төрле милли берләшмәләрнең уртак проектлары. Без Яңа Чишмәнең теләсә кайсы милләт кешесе үзен уңайлы һәм якын урын булуын телибез. Һәркемнең үз мәдәнияте дә саклансын, әмма шул ук вакытта чит мәдәнияткә дә хөрмәт белән карау кирәк.