Исемлектәге һәр юлда — гаилә тарихы

Сентябрьдә ТР «Хәрби Дан Клубы» Ассоциациясе рәисе Михаил Валерьевич Черепанов үз командасының күпьеллык эзләнү эше нәтиҗәсендә табылган Яңа Чишмә районы буенча һәлак булганнарның яңа исемлеген җибәрде. 3 ноябрьдә Михаил Валерьевич районыбызга килергә планлаштыра. Шул вакытка кадәр безгә һәлак булганнарның туганнарын табарга кирәк, ул үлү хәбәрләренең күчермәләрен тапшыра алыр иде. Сезнең исемлек белән танышуыгызны һәм эзләүдә ярдәм итүегезне сорыйбыз. Хәзер инде 514 кешелек исемлектән дистәләгән сугышчыны танып алдылар.

Редакциягә беренче булып Александр Викторович Бирюлев килде.

Ул исемлектә әтисенең өлкән абыйсы — хәбәрсез югалган дип саналган Бирюлев Александр Дмитриевич исемен күреп алган (аңа һәлак булган абыйсы хөрмәтенә исем кушканнар дип фаразларга мөмкин).

Туганнары аның кайда һәм нинди шартларда һәлак булганын, кабере кайда икәнен белмәгәннәр. Бу хакта аның энесе Виктор аеруча кайгырган. Хәзер алар 1924 елгы Бирюлев Александр Дмитриевичның 1944 елның 14 гыйнварында Псков өлкәсенең Струго-Красненский районы территориясендә һәлак булганлыгын беләләр инде. Бу көн Ленинград-Новгород һөҗүм операциясенең башы була. Хәзер җирләнгән урыны да билгеле.

Чуаш Чабаксарыннан Валентина Ендуганова беренче танылган солдат турындагы постка комментарий язган иде: «Бездә зур шатлык: һәлак булганнар исемлегендә бабабыз Ильин Егор Ярмуковичның фамилиясе бар.

Бүгенге көнгә кадәр бабабыз хәбәрсез югалган дип санала иде. Мондый шатлыклы, ләкин шул ук вакытта кайгылы хәбәрне көтеп ала алмаган әниебез Зинаида һәм аның сеңлесе — Анна апа кызганыч. Әниебез безнең арадан киткәнгә 13 ел, ә апабыз аннан да элегрәк вафат булды.

Бабай фронтка киткәндә, әниебезгә 3 яшь була. Бабабыз Егор Ярмуковичның 6 оныгы бар. Без — әнинең 4 баласы: абый Чистай Выселкаларында яши, без — ике сеңел — үз авылыбызда, ә сеңелебез Ирина Яңа Чишмәдә. Анна апаның кызы Питерда, улы Түбән Тагилда. Эзләүче, табучы кешеләргә чын күңелдән рәхмәт... Хәбәрсез югалган кешеләр булмаска тиеш. Сезгә җиргә кадәр баш иябез. Ходай сезне сакласын!»

Ильин Егор Ярмукович 154 нче укчы дивизиясендә сугышкан һәм 1942 елның мартында Юхнов шәһәре янында (Калуга өлкәсе) һәлак булган. 2-31 мартта анда Ржев-Вязьма һөҗүм операциясенең соңгы, иң канкойгыч сугышлары барган. Озакка сузылган позицион сугышларда солдатлар язгы юлсызлыкта, сулы карда дошманның көчле артиллерия һәм миномёт уты астында атналар буе исемсез биеклекләр, урман читләре һәм юл чатлары өчен сугышканнар.

Тагын бер тарих — гвардия капитаны Харис Сөләйман улы Моратов турында

Ул Чаллы Башы авылында туган, 1937 елдан, 22 яшеннән Кызыл Армиядә. Сугышта 2 нче Балтыйк буе фронты составындагы Югары Баш командование резервының 6 нчы гвардия танкка каршы артиллерия бригадасының 314 нче гвардия истребитель-танкка каршы артиллерия полкында сугышкан, ВКП(б) әгъзасы.

Кызыл Йолдыз һәм II дәрәҗә Ватан сугышы орденнары белән бүләкләнгән. Аның бердәнбер кызы Венера Харис кызы Чистай шәһәрендә яши, ә бабасының исемен безнең сайттагы исемлекләрдә оныгы Раил күргән — аның соравы буенча Михаил Черепанов батырлыклар тасвирланган бүләккә тәкъдим итү кәгазьләрен җибәргән.

Беренчесендә әйтелгәнчә, взвод командиры Моратов Аннина авылы янындагы сугышта үз взводы белән туры төбәүдән ике танкка каршы коралны, тягач һәм 33 солдат һәм офицерны юк иткән. Дошман уты астында ул командиры белән бергә янып яткан безнең танкны туфрак белән сүндереп — аны һәм янәшәдә торган ике танкны коткарганнар. Бу сугыш өчен ул Кызыл Йолдыз орденына тәкъдим ителгән.

Ул шулай ук 1944 елның 13 мартында Кече Макавейцево һәм Усадице авыллары өчен сугышларда, инде батарея командиры буларак, батырлык күрсәткән. Алгы сызыктагы күзәтү пунктыннан Моратов дошманның миномёт батареясын, орудие һәм дүрт пулемётын юк иткән һәм һөҗүм итүче батальонга зур югалтулар китергән — бары тик батарея участогында гына дошман 30 кешесен югалткан. Һәм болар барысы да — дошманның алты көпшәле миномётлары һәм артиллериясенең туктаусыз һөҗүмнәре астында. Бу батырлык өчен ул II дәрәҗә Ватан сугышы ордены белән бүләкләнгән.

Гвардия капитаны Харис Моратов 1944 елның 17 сентябрендә Латвия территориясендә — Эргли бистәсе районында, Веява мызасыннан 600 метр көнбатышта (хәзер Мадона өязе Веява волостеның) каты сугышта һәлак булган. 2 нче Балтыйк буе фронты гаскәрләре дошманның көчле оборонасын өзеп, немец «Нарва» оператив төркеме һәм 18 нче армиясенең чигенү юлларын өзәргә тырышканнар.

Дошман зур танк көчләре белән аяусыз һөҗүм иткән, ә 6 нчы гвардия бригадасының танкка каршы артиллеристлары ачык позицияләрдә авыр сугыш алып барып, немец бронетехникасының туры һөҗүмнәрен үз өсләренә кабул иткәннәр. Бу сугышта комбат Моратов батырларча һәлак булган. Аның исеме Эрглидагы совет хәрби каберлегендә мәңгеләштерелгән, анда ул сугышларда һәлак булган 10 мең сугышчы ята.

Кызы Венера Харис кызы, оныклары һәм оныкчыклары Харис Сөләйман улы турындагы хәтерне саклыйлар. Алар соңгы сулышына кадәр бурычына һәм үз сугышчыларына тугры калган бабалары белән горурланалар.

Яңа Чишмәдән Николай Роднин әнисенең ирен — 1915 елда туган Роднин Егор Федоровичны таный, аның 1941 елның августында Витебск өлкәсенең Орша шәһәре янында һәлак булганын белде.

Һәлак булган урыны Днепр елгасы яр буе дип күрсәтелгән. Николай сөйләвенчә, әнисе 20 яшендә кияүгә чыккан, Егор аннан 6 яшькә өлкән булган.

— Ул тәрбиягә алынган гаиләдә үскән, аны кечкенә чагында балалар йортыннан алганнар. Туйдан соң бер ай узгач, 22 июньнән соң ук аны фронтка алалар. Тиздән хәбәрсез югалган дигән хәбәр килә. Ул күпме еллар буе хәбәрсез югалган дип исәпләнде. Без аның турында бернәрсә дә белмәдек. Менә Черепанов ярдәмендә аны таптык.

Нина иренең фамилиясен йөрткән, сугыштан соң туган ике улы, оныклары һәм оныкчыклары да Роднин фамилиясен йөртәләр.

— Шулай итеп, Егор Фёдоровичның фамилиясе нәсел дәвамчыларында яши, — ди Николай.

Егор Роднин 18 нче укчы дивизиясендә сугышкан. 1941 елның июлендә дивизия Оршадан көньяктарак Днепрның сул яры буйлап чиккә баскан. 5 июльдән дивизия оборона тота, ә июль уртасында Гудерианның немец танклары Оршаны төньяктан һәм көньяктан урап узып, боҗраны ябалар. 11 дән 18 июльгә кадәр тулы камалышта боеприпаслар беткәнче сугышалар.

Күпләр пулемёт уты астында елга аша чыгарга һәм көнчыгышка Смоленскига таба барырга тырышканда һәлак була. 23–26 июльгә дивизиянең төп көчләре юк ителә яки таратыла, ә калган төркемнәр Орша районының яр буе урманнарында яшеренеп, үзләренекеләр янына чыгарга омтыла һәм дошман тылында елга аша чыкканда яки засадалар белән бәрелешләрдә һәлак була.

Июль аендагы югалтулар турындагы штаб документлары сакланмаган диярлек — дивизия камалышта һәлак булган. Шуңа күрә хәрби комиссариатлар соңгы хатның датасын (ул Оршадан июль башында килгән) алып, «камалышка» 1–2 ай өстәгәннәр. Шулай итеп архив эшләрендә «1941 елның августында хәбәрсез югалган» дигән язмалар пәйда булган — аның гына түгел, дивизиянең күп кенә сугышчыларына шулай язалар.

(Дәвамы бар)