Классика, балалар һәм бераз GPT: авыл укытучысы ничек укыта

«Мин укытучы булуның никадәр зур хезмәт икәнен күрдем»

— Мин укытучы булуның никадәр зур хезмәт икәнен күрә идем. Үз педагогларымны чиксез хөрмәт иттем, ләкин укытучы булырга теләмәдем. 10 нчы сыйныфтан соң характеристикамда сыйныф җитәкчем никтер: «Укытучы булырга хыяллана» дип язган. Мин, әлбәттә, гаҗәпләндем. Ә бу пәйгамбәр сүзләр булган — ул миндә үзем дә белмәгән сыйфатларны күргән.

Дус кызы белән бергә кыз Казан кооператив техникумына укырга керә, ләкин укый башлагач та аңлый: бу аңа бөтенләй туры килми. Үзе укыган Черемухово мәктәбендә математика укытучысы киткәч һәм мәктәп директоры Любаның әти-әнисе янына өйгә килеп, математиканы бик яхшы белгән кызга укытырга тәкъдим иткәч, кыз каршы килми. Ел ахырына ул инде педагогия институтына укырга керәчәген төгәл белә.
1994 елда, диплом алгач, яшь укытучы үзенең туган мәктәбенә кайта. 

Һәрберсе — үзгә

— Бервакыт мин мәктәптән китеп, авыл җирлеге башлыгы булып эшләп алдым. Ләкин минем эш түгеллеген тиз аңладым. Мин бит һәр кич, йокларга ятканда, иртәгә укучыларга нәрсә әйтермен дип уйлап ята идем, күз алдына китерәсезме? Ә китап укыганда, анализны каян башлармын дип уйлый идем. Кыскасы, бик тиз мәктәпкә кире кайттым, — дип көлә Любовь Григорьевна.

Һәр сыйныф белән эшләүнең үз үзенчәлеге бар. Әле генә беренче укытучылары канаты астыннан чыккан бишенче сыйныф укучылары — укытучы әйткәнчә, «чебиләр». Шуңа күрә бишенче сыйныфта укытучы балаларга адаптация чорын узарга ярдәм итә.

— Һәм укытучы өчен дә бу җиңел түгел —бөтен уку елы дәвамында син аларны коллектив буларак җыясың. Аралашу стилен булдырасың, алар синең таләпләреңә күнегәләр. Аннары җиңелрәк — урта мәктәптә барысы да бер-берсенә күнеккән, һәм без бер таләпләрдә һәм бер юнәлештә эшлибез. Ә өлкән сыйныфларда барысы да кабат катлаулана — анда барысы да БДИ белән билгеләнә, — дип аңлата укытучы.

Аның үзенең БДИга мөнәсәбәте бертөрле генә түгел. Бер яктан, бу имтихан аркасында ерак авыллардан балалар престижлы югары уку йортларына керә алалар. Минусы шунда: әзерлек чоры укучыларда фикерләүнең калыплылыгын үстерә. Һәм хәтта йомгаклау сочинениесен язуда да калып (шаблон) бар.

— Без бит текстны анализларга гына өйрәтмибез — әдәбият җанны тәрбияли. Кешене тормышка әзерли. Һәм мин үз эшемне нәкъ шулай кабул итәм, — ди Любовь Григорьевна.

Ләкин заманча балалар укуны яратмыйлар — тормыш тизәйде, китап укып утырырга сабырлык барысына да җитми. Моннан тыш, җәмгыятьтә мондый фикер дә йөри: рус классикасы бала өчен бик катлаулы түгелме? 16 яшьлек бала Раскольниковның газапларыннан яки Пьер Безуховның эзләнүләреннән нәрсә аңларга мөмкин?

— Елдан-ел балага үзен бала булып хис итәргә мөмкинлек бирергә кирәк дип күбрәк сөйлиләр. Шуның белән бәйле рәвештә яшьләребез үзләрен бала итеп тоя башладылар. Инфантилизм үсә. Һәм балалар аз укыйлар, ә бит бу явызлыкның төп тамыры! Аларның тормыш картиналары кыска вакытлы мәгълүмат агымыннан тора, моның артында зур, мөһим нәрсәләр бөтенләй күренми. Бигрәк тә тарих күренми, алар дөньяның ничек үзгәрүен аңламыйлар. Хәтта безнең буынның ничек укыганын һәм бүгенге балаларның ничек укуын чагыштырсак — игътибарлылыкта да, әсәрнең ничек кабул ителүендә дә зур аерма күренә. Минемчә, бу — абсолют бәла, — дип ышана педагог.

Балаларны укуга ничек мотивацияләргә?

Әгәр даими укысаң, башыңда тормышның билгеле бер системасы хасил була. 

Ләкин баланың укуына ничек ирешергә? Беренче чиратта әти-әниләр үрнәге белән. Ләкин хәзерге заманда кичләрен креслода китап укып утырган ата-ана — сирәк күренеш. Любовь Григорьевна, моңа мәҗбүр итеп булмый, ди. Шуңа күрә ул мәктәп укучыларында укуга кызыксыну уятырга мөмкин булган барлык ысуллар белән тырыша. Мәктәп программасындагы зур әсәрләрне укучыларының якынча өчтән бер өлеше тулысынча укый. Калганнарына сюжетны аңлатырга һәм мәҗбүри укуга иң кирәк өзекләрне генә бирергә туры килә. Пьесаларны уку романнардан да катлаулырак, шуңа күрә укытучы классик пьесалар буенча спектакльләрнең видеоязмаларын куя.

Любовь Григорьевна еш кына сыйныфта фикер алышулар башлый: бер үк хәлне төрле персонажлар күзлегеннән тасвирларга куша. Геройлар сайлаганнан альтернатив чыгу юлларын эзләргә. Мәсәлән, Соня Мармеладова өчен вакыйгаларның башка үсеш вариантын табарга. Болар бар да тормыш тәҗрибәсен үстерергә һәм җәмгыять әхлагы нормаларын күңелгә салырга ярдәм итә.

— Һәр яңа әсәргә күчкәндә, мин балага кызыклы булсын өчен тырышам. Ул уйлансын. Әйтик, заманча авторлар бар, алар академик стильдә язмыйлар, һәм алар мәктәп программасында булмаса да, укытырга тырышам. Мәсәлән, Андрей Геласимов — ул нәкъ мәктәп укучылары сөйләшкән тел белән яза, бүгенге яшүсмерләрнең актуаль фикерләрен җиткерә. Һәм алар укый башлыйлар! — дип уртаклаша үзенең педагогик серләре белән безнең героебыз.

Укуны популярлаштыруга «Неокнига» республика фәнни-гамәли конференциясе дә ярдәм итә. Любовь Григорьевна үз укучыларын анда катнашырга мотивацияли — номинацияләрнең берсендә катнашу өчен яңа китап тәкъдим итәргә кирәк. Иң яхшы эшләр мәктәптән "Неокнига«га җибәрелә, һәм Черемухово мәктәбенең нәтиҗәләре республика дәрәҗәсендә бик тәэсирле. Беренче урын әле булмаса да, икенче һәм өченче урыннар даими!

Аның укучылары — төрле дәрәҗәдәге олимпиадалар, фәнни-гамәли конференцияләр һәм иҗади конкурсларның даими катнашучылары, җиңүчеләре һәм призерлары. Аларның казанышлары арасында — А. Бутлеров исемендәге республика фәнни-гамәли конференцияләрендә, Кирилл-Мефодий яшьләр фәнни укуларында, Н. Лобачевский һәм Л. Толстой исемендәге конференцияләрдә, шулай ук бөтенроссия конференция-конкурсларында җиңүләр.

Любовь Григорьевна үзе — «Туган тел» бөтенроссия туган тел укытучылары конкурсының республика этабы призеры (2022 ел). Әдәбият буенча мәктәп укучыларының Бөтенроссия олимпиадасының төбәк этабы җиңүчеләрен һәм призерларын әзерләгәне өчен Татарстан Мәгариф һәм фән министрлыгының Мактау грамоталары (2024, 2025 еллар) һәм «Мактаулы остаз» билгесе белән бүләкләнгән.

Иң мөһиме — классика

33 ел эчендә укыту техникасы һәм методикасы үзгәрде. Яңа технологияләр барлыкка килде: укытучыга компьютер ярдәмгә килә, ул кайбер процессларны тизләтергә, дәресләрне җиңелрәк яки кызыклырак үткәрергә мөмкинлек бирә. Ләкин төп нәрсәдә Любовь Григорьевна — консерватор:

—Интерактив тестлар һәм биремнәр, документлар, интернетта күп мәгълүмат — барысы да бик шәп. Ләкин иң мөһиме — классика, һәм ул үзгәрми. Бу дәреслек һәм дәфтәр!

Ясалма интеллектны мәктәп укучылары өй эшләрен әзерләүдә, сочинениеләр язуда бик теләп кулланырга тырышалар. Любовь Григорьевна моңа карата акыллы позициядә тора һәм прогресс белән бәхәсләшергә җыенмый: GPT куркыныч түгел дип раслый. Чөнки ИИ артыннан барыбер текстны төзәтергә кирәк. Димәк, мәктәп укучысы барыбер үз эшен башкарырга, сочинениегә үз фикерләрен кертергә тиеш булачак.

«Балаларны яратмасаң — мәктәптә эшләргә ярамый»

Укучының һәрберсе — аерым кеше, һәм барысының да педагог таләп иткәнне теләп кабул итүе мөмкин түгел. Ләкин Любовь Григорьевна 33 ел укыту дәверендә шуны аңлаган: ул укучыларны ярата.

— Балаларны яратмасаң — мәктәптә эшләргә ярамый. Син эшкә каторгага барган кебек йөриячәксең. Һәм көн саен яратмаган кешеләр белән очрашып, яратмаган эшеңне эшләячәксең. Ни өчен кирәк бу? — дип гаҗәпләнә укытучы.

— Өлкән сыйныфларга балалар тулысынча диярлек шәхес булып формалаша. Әлбәттә, барысының да үзләренең катлаулы холыклары бар. Миндә үзара аңлашу бөтенләй килеп чыкмаган бер очрак та булмады. Һәм мәктәпне күптән тәмамлаган укучыларның миңа хәбәр язып, үзләре турында сөйләве, бәйрәмнәр белән котлавы бик күңелле. Бигрәк тә үз укучыларымны мәктәптә күрү шатландыра, — дип елмая укытучы.

Кешедә иң мөһиме — намуслылык

Мөгаллим фикеренчә, балада иң мөһим нәрсә — намуслылык тәрбияләргә тырышырга кирәк. Әгәр бу сыйфат салынган икән — димәк, гаилә һәм мәктәп алдына куелган бурыч хәл ителгән.

— Балаларның югары әхлакый сыйфатларын күрү һәрвакыт күңелле. Алар яхшылык эшләгәндә, монда мин аларга сала алганның бер өлеше дә бар, дип уйлыйм. Димәк, мин монда шулкадәр ел бушка йөрмәгәнмен. 
Алар хатасыз язсын өчен генә эшләмибез бит без, иң элек аларның барысының да кеше булуын телибез. Һәм бу — минем язмышым, — ди укытучы. 

— Хезмәттәшләремә барысына да игелекле хезмәт, уңышлар, рәхмәтле укучылар һәм лаеклы хезмәт хакы телим, эшегездән әхлакый гына түгел, ә матди канәгатьләнү дә алсагыз иде!

Лилия Фәттахова әзерләде.